To absolutnie unikatowy eksponat: niewielki, modrzewiowy, ręcznie wykonany obelisk poświęcony powstańcom styczniowym. W jego wnętrzu ukryta jest szarfa z nazwiskami 136 osób.
Szczegółowe badania, które przeprowadziliśmy po otrzymaniu tego eksponatu wykazały, że na jego zewnętrznej ściance, na czarnym tle wypisano nazwiska powstańców z Mohylewszczyzny straconych na mocy wyroków audytoriatu polowego w Mohylowie w dniu 6 czerwca 1863 r.: Ildefonsa Ancypo – naczelnika powstania w powiecie bychowskim, Włodzimierza Korsaka – naczelnika powstania w powiecie mohylewskim, Michała i Jana Mancewiczów – chorążych artylerii w armii carskiej, którzy dołączyli do powstania oraz Tomasza Hryniewicza – naczelnika powstania w powiecie rohaczewskim, rozstrzelanego 28 lipca 1863 r. w Rembertowie, Konstantego Żebrowskiego – porucznika artylerii armii carskiej, który przystąpił do powstania, za co został rozstrzelany 24 czerwca 1863 r. i Ignacego Budziłowicza, naczelnika powstania w powiecie orszańskim, rozstrzelanego 28 sierpnia tr. w Orszy.
Na zewnętrznej powierzchni obelisku wyryto też datę: 23 kwietnia. To dzień wybuchu powstania 1863 r. na Mohylewszczyźnie.
Na zwiniętej w środku obelisku jedwabnej szarfie wypisane zostały nazwiska 136 powstańców z Mohylewszczyzny, a wśród nich kilkunastu uczniów i studentów Instytutu Agrotechnicznego w Hory-Horkach – pierwszej szkoły rolniczej w Imperium Rosyjskim. Duża grupa tej młodzieży, pod dowództwem Ludwika Zwierzdowskiego „Topora” uczestniczyła w powstaniu z bronią w ręku. Nie wszystkie osoby z tej listy udało się zidentyfikować, jednak większość z nich to zesłańcy na Sybir bądź skazani na inne kary za udział w powstaniu.
Nie wiemy kto był twórcą obelisku, nie znamy jego historii. Wiemy jedynie, że rodzinna historia przekazana nam przez Darczyńców, nie zgadza się z faktami, które wynikają chociażby (ale nie tylko) z tych skąpych informacji, które przynoszą treści wypisane przez twórcę tego przedmiotu.
Opr. na podstawie: P. Borowik, Tajemnice powstańczego obelisku. Nieznane źródło do dziejów powstania styczniowego na Mohylewszczyźnie, Biuletyn Historii Pogranicza 22/2022, s. 83–99.
