Ta mała kuchenna deseczka do krojenia zawiera wyjątkowe przesłanie z przeszłości: spis łagierników pracujących w punkcie łagrowym Czornaja Reczka (Czarna Rzeczka) w okolicach Wierchoturja za Uralem. Kilka lat temu deseczkę przekazała do Muzeum Jolanta Woźniakowska, której dziadek – Karol Frelek – przywiózł ten przedmiot z Sybiru.
Karol Frelek urodził się w 1905 r. w Parysowie gm. Garwolin. Pracował jako mierniczy czy też geodeta. Ożenił się z Jadwigą Kosieradzką i zakupił gospodarstwo rolne we wsi Szydłowin w gminie Suchożebry na Mazowszu. W 1938 r. urodziła się im córka, której dali imię Teresa.
W 1945 r. Karol Frelek został aresztowany i zesłany w głąb Rosji do obozu nr 231 na Uralu. Sowieci aresztowali wówczas i zsyłali do łagrów głównie członków polskiego podziemia niepodległościowego, ale czy tak było w tym przypadku – tego nie wiemy. Według „Indeksu represjonowanych” Karol Frelek znalazł się w łagrze 22 kwietnia 1945 r. Obóz nr 231 składał się z dwóch podobozów OŁP (większe podobozy) – Koszajskiego i Wierchoturskiego. Te z kolej składały się z jeszcze mniejszych tzw. punktów łagrowych. Karol Frelek trafił do punktu Czornaja Reczka podlegającego Wierchoturskiemu OŁP. O łagpunkcie Czornaja Reczka wiadomo tyle, że znajdował się na północ lub północny wschód od Wierchoturja ok. 45 km od zarządu OŁP.
Karol Frelek po powrocie z Syberii pracował w urzędzie gminy w Garwolinie. Zmarł w 1959 r.
W łagrze Karol Frelek dowodził II brygadą pracującą w lesie przy wycince drzew. Z tego czasu pochodzą napisy na desce do krojenia: Po jednej stronie obok napisu na rączce: „Czarna Rzeczka II ga Brygada Ural północ” i ciągów liczb służących do przeliczania norm pracy, wymieniono nazwiska członków II brygady roboczej w Czarnej Rzeczce.
Podzielono ich na 8 grup roboczych dowodzonych przez: Rudnickiego, Skwierczyńskiego, Bociana, Kowalskiego, Barana, Tecława, Sikorskiego i Renarta. Zarówno kierowników jak i członków grup można zidentyfikować jako internowanych na Uralu w łagrze nr 231.
Np. Alfred Rudnicki był w łagrze w okresie 7 IV 1946–10 1947; Józef Skwierczyński – 22 IV 1945–6 I 1946; Jan Bocian – 22 IV 1945–27 VII 1947; 4. Franciszek Kowalski – 22 IV 1945–15 II 1946 (lub Jan Kowalski – 22 IV 1945–27 VII 1945 lub Józef Kowalski – 22 IV 1945–15 II 1946 lub Piotr Kowalski – 22 IV 1945–zm. 3 IV 1946 lub Zdzisław Kowalski – 22 IV 1945–27 VII 1945; Adam Baran – 19 IV 1945–16 I 1946 (lub Władysław Baran – 22 IV 1945–23 IX 1946); Antoni Sikorski – 1945–23 IX 1946 (lub Bogdan Sikorski – 22 IV 1945). Zapisany w 3 grupie roboczej z krzyżykiem i literami sp (świętej pamięci) Ignacy Świątek zmarł 20 VII 1945 r.
Nazwiska części członków brygady zostały oznaczone „ptaszkami”. Oznaczenia takie widnieją przy 14 nazwiskach na 42 zapisane: Wzorek, Kolatorowicz, Sobirajski, Bojar, Palmowski, Kłosowski, Bocian, Gliwka, Płatek, Kowalskie, Kaniewski, Kudelski, Jabłoński, Sikora. Osoby te wyjechały z obozu 27 lipca 1945 r. Przy nazwisku Henryka Rucińskiego widnieją poziome kreski. Osoba ta zmarła w tym samym dniu (?). Osoby, których nazwiska nie zostały oznaczone, opuściły obóz nr 231 później (w 1946 r.) lub brak ich w opublikowanym indeksie. Np. brak jest członków ósmej grupy roboczej złożonej (sądząc po nazwiskach) wyłącznie z jeńców niemieckich. Pozwala nam to datować moment wykonania napisów na deseczce na okres między 22 kwietnia 1945 r., niedługo po przybyciu Karola Frelka i większości członków brygady do obozu nr 231, a przed śmiercią Ignacego Świątka (20 lipca 1945 r.) Po 27 lipca 1945 r. deseczka przestała pełnić funkcje praktyczne, ubyło bowiem z łagru niemal pół składu brygady roboczej.
Na drugiej stronie deseczki, w dwóch kolumnach, widnieją nazwy 72 miejscowości. Na początku są to nazwy podobozów obozu nr 231. Jeden z nich – Stupino – został oznaczony krzyżykiem bowiem znajdował się tam duży lazaret obozowy. Następnie wymieniono nazwy większych i mniejszych stacji kolejowych z Uralu, przez Moskwę na zachód aż po stację Kojdanowo (obecnie Dzierżyńsk) w obwodzie Mińskim na Białorusi i stację Niegorełoje. Ta ostatnia to ostatnia sowiecka stacja przy granicy II RP i ZSRS. Tu też widniej napis 25 I=7/8 – 1945 r. Również przy innych nazwach miejscowości widnieją ułamki 2/8, 3/8, 4/8, 6/8. Jak się wydaje, jest to odtworzona droga powrotna z łagru nr 231 do przedwojennej granicy z Polską. Ale czy na pewno?
Czy ktoś jeszcze może dodać coś o losach wymienionych tu osób? Ważny jest każdy ślad! Piszcie do nas!