Wielki Głód w Kazachstanie (Aszarszyłyk). Historia zapomniana

Dmitriy Panto

„[Urzędniczka o nazwisku] Daneman powiedziała, że w drodze do wsi Gułajewka widziała trupy »leżące« na drogach i w krzakach saksaułu na poboczach dróg. W wiosce Ushtobe urzędnik departamentu transportu doniósł, że zwłoki były rozrzucane na drogach i wypełniały rowy wzdłuż torów kolejowych. Wieśniacy nie mieli już sił na kopanie nowych grobów, a każda dziura we wsi od dawna wypełniona była trupami przykrytymi śniegiem”.

O ile tematyka Wielkiego Głodu na Ukrainie jest powszechnie znana i badana, o tyle historia tej tragedii w Kazachstanie jest wciąż szerzej nieznana polskiej historiografii. Zachodni historycy już rozpoczęli badania nad tym tematem, natomiast w Polsce zagadnienie to czeka jeszcze na autora, który podejmie ten trudny, aczkolwiek bardzo ważny temat historii stalinowskiego terroru w latach 30. XX w., który odcisnął odczuwalne do dziś piętno na narodzie Kazachstanu. W języku kazachskim głód nazwano Aшаршылық (Aszarszyłyk). Właśnie to słowo powinno być używane w celu opisania tej straszliwej tragedii, tak samo jak słowo Holodomor, opisuje tragedię narodu ukraińskiego w czasie trwania Wielkiego Głodu. To słowo klucz, słowo symbol, słowo przestroga.

Wielki Głód nie przyszedł z dnia na dzień, tragedia ta miała długą historię, mającą swój początek w sowietyzacji, kolektywizacji i industrializacji Kazachstanu. Przyłączanie kazachskich ziem oraz sowietyzacja kraju była długim i skomplikowanym procesem. Sowieccy przewódcy stosowali zróżnicowaną taktykę wobec kazachskich elit. Od ich podporządkowania sowieckiej władzy zależała ostateczna podległość całego narodu. Obietnice, które składano w Moskwie przedstawicielom kazachskich partii politycznych, nie miały pokrycia w rzeczywistości. Agitatorzy, którzy mieli nieść wiedzę o rewolucji do aułów, nie znając języka koczowników, nie byli w stanie dotrzeć ze swoją ideologią do prostych ludzi. Zdobywając miasta, wprowadzali swoją władzę metodami siłowymi. Wojna domowa, nacjonalizacja, polityka komunizmu wojennego oraz przymusowe podatki, spowodowały na terenie Kazachstanu pierwszy głód. W latach 1919–1922 liczba mieszkańców zmniejszyła się o około milion.

„Mały Październik” czyli niszczenie Kazachstanu

Obszar Kazachstanu również przeszedł kilka istotnych metamorfoz administracyjnych. Najpierw na terenie obecnego Kazachstanu została utworzona w 1920 r. Kirgiska Autonomiczna Republika Sowiecka. W 1925 r. została ona przemianowana na Kazachską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Sowiecką, a dopiero w 1936 r. została utworzona i włączona w skład Związku Sowieckiego Kazachska SRS.

Armia Czerwona zaczęła kontrolować większość obszaru Kazachstanu dopiero w 1921 r. W latach 1924–1925 zostało przeprowadzone rozgraniczenie, które nadało ostateczny kształt sowieckiemu Kazachstanowi. Stolicą republiki zostało najpierw miasto Orenburg, a następnie Kyzył Orda. Właśnie tutaj jesienią 1925 r. przybył sekretarz partii komunistycznej – Filipp Gołoszczokin (1876–1941). Już w pierwszych swoich wystąpieniach stwierdził on, że sowieckiej władzy w Kazachstanie faktycznie nie ma, i że trzeba rozpocząć instalowanie rewolucji w Kazachstanie od nowa. Proces ten, za zgodą Stalina, określił mianem „Małego Października”. Głównymi zadaniami Gołoszczokina było zniszczenie kazachskich elit narodowych, sowietyzacja aułów, wzmocnienie władzy sowieckiej w stepie, rozwój propagandy i ideologii, walka z tradycją i religią oraz zniszczenie tradycyjnej struktury społecznej. Rosnąca krytyka obranego kursu ze strony przedstawicieli kazachskiej inteligencji, zapoczątkowała pierwszą falę represji wobec nich.

Jednym z największych problemów według Moskwy był koczowniczy styl życia Kazachów. Chcąc uderzyć w najbardziej zamożnych i wpływowych przedstawicieli kazachskich elit (bajów), w 1928 r. skonfiskowano im około 150 tys. sztuk bydła. Samych bajów natomiast zmuszano do przyjęcia osiadłego trybu życia. Walka z bajstwem była pochodną kolektywizacji, bowiem Sowieci widzieli w zamożnych i cieszących się autorytetem Kazachach głównych wrogów osiadłego trybu życia i kołchozów. Dla narodu, który nigdy w swojej historii nie zajmował się szeroko uprawą roli, przyspieszone tempo kolektywizacji okazało się zabójcze. Wszelki opór pokonywano siłą. W latach 1929–1931 wybuchło prawie 400 lokalnych powstań, które zostały brutalnie stłumione przez OGPU [policję polityczną – dop. red.] i regularne oddziały Armii Czerwonej. W celu przeprowadzenia kolektywizacji, przysłano z centralnej i europejskiej części ZSRS aktywistów partyjnych i funkcjonariuszy OGPU. Kolektywizacja i „rozkułaczenie” miały nie tylko zmienić funkcjonujący od wieków system relacji i zależności społecznych, ale też zniszczyć tradycje, religię i lokalne elity.

Aszarszyłyk znaczy Wielki głód

Wszystko to, w połączeniu z niewłaściwym zarządzaniem kolektywizacją i dżutem (masowy pomór bydła), stało się przyczyną Wielkiego Głodu w Kazachstanie. W 1931 r. przybrał on rozmiary katastrofalne. Ciała osób zmarłych z głodu leżały wszędzie: przy drogach, na dworcach, na ulicach. Głodujący zjedli wszystko, co się dało. Były również przypadki kanibalizmu. Głodujące dzieci po śmierci rodziców trafiały do domów dziecka. W niektórych z nich śmiertelność wynosiła 50–60%. Jedynym ratunkiem (oprócz przyjęcia osiadłego trybu życia) była praca w mieście. Jednak wiele osób umierało w drodze do miast, a kierownictwo i załogi zakładów pracy niechętnie przyjmowały Kazachów. Kierowano ich najczęściej do najcięższej pracy, na przykład w kopalni węgla w Karagandzie. I. Timakow, jeden z takich górników, wspominał ten czas następująco:

„Byłem młody, miałem żonę i małe dziecko. Wykopaliśmy dół głęboki na metr, przykryliśmy dach kocami. Nasze dziecko żyło w tej dziurze przez miesiąc i zmarło. W 1931, 1932 roku wszystkie dzieci i starzy ludzie umarli, a w 1933 roku zostali tylko młodzi ludzie, rzadko można było zobaczyć starego człowieka. Dziennie umierało 200 osób. Trzy brygady kopały groby o szerokości 2 metrów i długości 5 metrów. Zimą nie mieli czasu na kopanie grobów. Zmarłych układano w stosy wielkości domu, 500–700 osób w każdym stosie leżało jak drewno na opał. Pracowałem w oddalonej o 8 kilometrów kopalni Kirowa. Codziennie chodziłem tam i z powrotem przez step. Kiedy pracujesz w kopalni, woda gruntowa leje się z sufitu jak deszcz. Kiedy wychodzisz z kopalni, jesteś cały mokry, w kaloszach masz wodę, onuce są mokre, tylko zakładasz suchą bluzę i biegniesz do wioski w trzydziestostopniowym mrozie. Zanim tam dotrzesz, twoje ubrania przymarzną do ciała. Górnicy wracali z pracy i padali martwi. Leżeli na drodze przez całą zimę. Czasami, w zamieci, nie widać drogi, a martwi ludzie są zamiast kamieni milowych w stepie. Wiosną zbierano ich na wozy…”.

Głód, chłód, choroby, rosnąca śmiertelność, zmusiły Kazachów do migracji. W okresie od 1930 do 1933 r. około 2 mln Kazachów porzuciło swoje miejsca zamieszkania. Większość z nich została w kraju, jednak ponad 800 tys. wyemigrowało. Głodni i wyniszczeni, kierowali się w kierunku Chin, Uzbekistanu, Kirgistanu, Mongolii, Afganistanu, Iranu, a nawet na Syberię, wszędzie tam, gdzie można było znaleźć ratunek albo chociaż nadzieję na ratunek. Tysiące osób zmarło w drodze i zostało pochowanych albo porzuconych przy drogach, liniach kolejowych, aułach i na obrzeżach miast. Natomiast funkcjonariusze OGPU i lokalnej milicji starali się wszelkimi sposobami powstrzymać ucieczkę głodujących, zmuszając ich do pozostania w rodzimych miejscowościach, a ci, którym udało się dotrzeć do granicy, stykali się z brutalnością wojsk pogranicznych, których żołnierze bez wahania zatrzymywali i strzelali do koczujących. Tylko w 1930 r. przy granicy z Chinami zatrzymano ponad 2,5 tys. osób, zaś ponad 700 zabito. Wydostanie się poza granice ZSRS wielkiej grupy głodujących Kazachów mocno uderzało w obraz Związku Sowieckiego kreowany przez propagandę. Dlatego Moskwa, żądała od władz miejscowych zahamowania tych migracji (tzw. odkoczowki).

W celu przybliżenia realiów Aszarszyłyku, podamy jeden przykład. Kazachski komunista Turar Ryskułow w piśmie do Stalina, Kaganowicza i Mołotowa z 9 marca 1933 r., pisał: Przypadki odkoczowania Kazachów z jednego rejonu do drugiego, albo poza granice republiki, które zaczęły się pod koniec 1931 r. (…) w chwili obecnej znów się nasiliły. Śmiertelność wynikająca z głodu i epidemii w wielu kazachskich rejonach i pośród tych, którzy odkoczowali, przyjmuje obecnie takie rozmiary, że konieczna jest interwencja władz centralnych. Takiej sytuacji, jaka obecnie wytworzyła się w Kazachstanie w odniesieniu do określonej części ludności kazachskiej, nie ma w żadnym innym regionie, ani republice. (…) To nie jest po prostu koczowanie (co zazwyczaj odbywa się latem, na nieduże odległości i z udziałem trzód), tylko w znacznej mierze ucieczka głodnych ludzi w poszukiwaniu jedzenia. W niektórych rejonach takie formy przekoczowywania obejmują 40–50% całej populacji. (…) Samemu procesowi towarzyszy pauperyzacja kołchozu na starym miejscu, grabież pozostawionego mienia, padanie w drodze bydła (u tych co je mają) i wyprzedaż resztek majątku. (…) Szczególnie znaczące są straty wśród dzieci. Wielu koczowników porzuca je na pastwę losu. (…) Wiele dzieci pozbawionych opieki gromadzi się w miastach i na stacjach kolejowych Kazachstanu. (…) Zabroniono mówić oficjalnie gdziekolwiek (nawet w samej Ałma-acie, gdzie z ulic sprzątano kazachskie trupy), że jest głód i z tego powodu umierają ludzie. Mało tego! Miejscowi funkcjonariusze nie śmieli mówić, że pada bydło. A przedstawiciele Kazachstanu, przyjeżdżając do Moskwy, ani razu nie poruszyli oficjalnie w centralnych organach władzy sprawy sytuacji, jaka zapanowała w Kazachstanie.

Powyższe pismo, które przecież napisała osoba przychylna władzom w Moskwie, nakreśla skalę tragedii. Rzeczywisty chaos i niszczycielską lawinę głodu można było sobie tylko wyobrazić.

Preludium Wielkiego Terroru

Wielki Głód w Kazachstanie stał się dla republiki katastrofą demograficzną. W okresie 1930–1933 wskutek kolektywizacji, rozkułaczenia, represji i głodu zmarło nie mniej niż 1,2 mln mieszkańców Kazachskiej ASRS, czyli około 30% wszystkich mieszkańców kraju. Tragedia ta jeszcze długo będzie rzutować na historię i demografię kazachskiego narodu, a jej dzieje dopiero teraz znajdują swoich badaczy, którzy mogą o tym opowiedzieć całemu światu. W połowie lat 30. XX w. Józef Stalin postanowił wypełnić opustoszały kraj deportowanymi narodami, bowiem w licznych zakładach i kopalniach potrzebne były ręce do pracy. Spirala terroru nakręcała kolejne tragedie.

Wielki Głód był preludium stalinowskiego terroru, którego kulminacją stały się lata 1937–1938. Na podstawie sfabrykowanych zarzutów w Kazachstanie rozstrzeliwano setki osób, w tym najwybitniejszych przedstawicieli kazachskiej inteligencji: Alichana Bukejchanowa (1866–1937), Sakeina Sejfulina (1894–1938), Sandżara Asfiendiarowa (1889–1938) i innych. Część z represjonowanych inteligentów, która pierwotnie popierała władzę sowiecką oraz instalowała komunizm w stepie, była potem rozstrzeliwana przez NKWD. Opowiadanie się za swoim narodem i troska o jego teraźniejszość i przyszłość skutkowała oskarżeniami o „burżuazyjny nacjonalizm”, za co niemal automatycznie groziła kara śmierci albo długoletnie więzienie. Szacunkowe dane wskazują, że w Kazachstanie w okresie Wielkiego Terroru skazano ponad 100 tys. osób, około 25 tys. z nich rozstrzelano, z czego ponad 1,7 tys. osób w ramach „operacji polskiej” NKWD.

Zapełnić opustoszały kraj

Opustoszały wskutek Wielkiego Głodu Kazachstan pozostawał miejscem masowego terroru również w przeddzień i w trakcie II wojny światowej. Jak wiemy, od początku XVIII w. step kirgiski był miejscem masowych zsyłek Polaków. Surowy klimat, odległość od głównych szlaków transportowych oraz bogate złoża surowców, były bezpośrednią przyczyną wyboru tego terenu jako miejsca doskonale nadającego się do deportacji i pracy przymusowej. Zapoczątkowaną przez cara politykę przymusowych migracji kontynuował Stalin, włączając Kazachstan w system „Archipelagu Gułag”. W latach 1928–1952 zostało tam deportowanych nie mniej niż 180 tys. Polaków i obywateli polskich. W trakcie II wojny światowej Kazachstan stał się tzw. „głębokim zapleczem” Armii Czerwonej. Równocześnie na terenie Kazachstanu formowały się jednostki wojskowe, które zasilały Armię Czerwoną. Ponad 1,2 mln Kazachów zostało powołanych do wojska, z czego ponad 600 tys. zginęło. Trud wojny nie powstrzymał Stalina od dalszego wykorzystywania terenu republiki dla kolejnych akcji represyjnych. W trakcie wojny do Kazachstanu zostali deportowani obywatele polscy, ale również narody od lat żyjące na obszarze ZSRS: Czeczeni, Tatarzy Krymscy, Ingusze oraz inne tzw. „ukarane narody”.

Dr Dmitriy Panto – kustosz dyplomowany Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku

Bibliografia:

Р. Киндлер, Сталинские кочевники. Власть и голод в Казахстане, Москва 2017;

С.Камерон, Голодная степь. Голод, насилие и создание Советского Казахстана, Москва 2020;

Ж. Абылхожин, Очерки социально-экономической истории Казахстана. XX век. Алматы 1997;

I. Ohayon, La sédentarisation des Kazakhs dans l’URSS de Staline, collectivisation et changement social, Paris 2006;

N. Pianciola, Famine in the Steppe. The Collectivization of Agriculture and the Kazakh Herdsmen, 1928–1934, Cahiers du monde russe, 45 (1–2), 2004;

M.B. Olkott, The Collectivization Drive in Kazakhstan, Russian Review. 1981. Vol.40, no.2. P.122–142;

Насильственная коллективизация и голод в Казахстане в 1931–1933 гг.: сб. Документов, под ред. М.К.Козыбаева; сост. К.С.Алдажуманов и др. Алматы 1998;

С. Акимбеков, Казахи между революцией и голодом. Алматы 2021;

S. Kotkin, Stalin. Waiting for Hitler, 1929–1941. New York 2017