Kim jesteś ty? Nie wiem. Gdzie dom twój rodzinny? Nie wiem. Kto twoi rodzice? Nie wiem i wiedzieć nie chcę i wiedzieć nie będę, aż do dnia sądnego. Wielkość Twoja w tem, żeś nieznany.
W bratniej, wspólnej mogile zagubił imię, zagubił rodzinę, spadło z niego, co osobiste, z grobu narodził się na nowo, z grobu, gdyby z matki-ziemi, wyszedł nieznany, zapomniany, bezimienny […]
Czymże na Boga jesteś, szary żołnierzu, zapomniany, bezimienny?
Ty jesteś odwieczny geniusz bojowy narodu, zowiesz się Męstwo, ty jesteś niespożyta, niezmożona moc ideałów narodowych, zowiesz się Poświęcenie. Ty jesteś wszechzwycięska niepodległość ducha narodowego, zowiesz się Wolność.
Nazywasz się Milion, bo miliony złożyły w tobie swe ukochania i swe katusze. Nazywasz się Milion, a imię twoje czterdzieści i cztery, a życie twoje trud trudów, sława, sława, sława.

ks. prałat Antoni Szlagowski, 2 XI 1925 r.

Idea

Jako pierwsi z pomysłem upamiętnienia poległych nieznanych żołnierzy wystąpili Francuzi tuż po zakończeniu I wojny światowej. Nie powinno to zaskakiwać, biorąc pod uwagę fakt, że to właśnie Francja, zaraz po Rosji, poniosła największe straty w Wielkiej Wojnie. 28 stycznia 1921 roku pod Łukiem Triumfalnym w Paryżu doszło do złożenia trumny z ciałem nieznanego francuskiego żołnierza do przygotowanego grobowca.

Pomysł spotkał się z uznaniem nie tylko wewnątrz Francji, ale i poza jej granicami. W styczniu 1922 roku paryski Grób został odznaczony estońskim Orderem Krzyża Wolności I kategorii I klasy, natomiast spoczywający tam żołnierz polskim Orderem Virtuti Militari V klasy. Nic więc dziwnego, że idea z Paryża rozprzestrzeniła się również na inne państwa.

Na ziemi polskiej

Pierwsze inicjatywy dążące do stworzenia honorującego poległych, nieznanych z imienia i nazwiska żołnierzy monumentu pojawiły się w Warszawie już w 1921 roku. Jednak mimo upływu miesięcy i lat nie udało się stworzyć wystarczająco satysfakcjonującego projektu, a poza tym problemem okazał się brak środków pieniężnych na ten cel. Przełomem okazało się wydarzenie z 2 grudnia 1924 roku, gdy anonimowy darczyńca pozostawił na Placu Saskim płytę z wyrytym białym krzyżem oraz słowami Nieznanemu Żołnierzowi, poległemu za Ojczyznę. W roku 1929 wyszło na jaw, że płytę ufundowało Zjednoczenie Polskich Stowarzyszeń Rzeczpospolitej. Pojawienie się tablicy zmobilizowało Tymczasowy Komitet Organizacyjny Budowy Pomnika Nieznanego Żołnierza, powstały w listopadzie 1923 roku, do szybszego działania. Uznano, że Plac Saski, na którym złożono płytę, to dobre miejsce do powstania Grobu Nieznanego Żołnierza, zaś w styczniu 1925 roku Rada Ministrów zdecydowała, że miejscem tym będzie kolumnada Pałacu Saskiego, o co wnioskował gen. Władysław Sikorski, ówczesny minister spraw wojskowych.

Miesiące prac

Ruszyły prace projektowe oraz budowlane, które zajęły kilka następnych miesięcy. Jednak najważniejsze było wybranie ciała poległego żołnierza, które miało zostać złożone w grobie. Przygotowano listę 15 pobojowisk, spośród których aż 14 to miejsca bitew między Polakami, a siłami sowieckimi w czasie trwania wojny polsko-bolszewickiej. Natomiast jedno pobojowisko, Pobojowisko Lwowa, było miejsce zaciętych i krwawych walk z Ukraińcami. W zorganizowanym losowaniu wybór padł właśnie na Lwów. Uznano, że poległy żołnierz zostanie ekshumowany z Cmentarza Orląt. Do prac przystąpiono 25 października 1925 roku. W pierwszej próbie wydobyto trzy trumny, w których znaleziono ciała dwóch cywili oraz jednego żołnierza austriackiego. Uznano więc, że należy szukać dalej. W kolejnych trzech trumnach spoczywali kapral, sierżant oraz żołnierz-ochotnik (na co wskazywała obecność maciejówki) bez oznaczeń stopni. Jadwiga Zarugiewiczowa, matka polskiego żołnierza poległego pod Zadwórzem, została poproszona o wskazanie jednej z nich. Stając przed trzema zamkniętymi trumnami jej wskazanie padło na poległego ochotnika z maciejówką. Badania wykazały, że był to młody, około czternastoletni chłopak.

W Warszawie

30 października kondukt z trumną Nieznanego Żołnierza wyruszył ze Lwowa. Jego przemarsz miał niezwykle uroczysty charakter zarówno w samym mieście, jak i w ciągu następnych 22 godzin, gdy ciało polskiego bohatera transportowano koleją do polskiej stolicy. Do uroczystego złożenia trumny w Grobie Nieznanego Żołnierza doszło 2 listopada 1925 roku.

Wpierw nad ranem trumna została zabrana w dalszym kondukcie z dworca w kierunku Katedry Św. Jana Chrzciciela. Tam miało miejsce nabożeństwo pod przewodnictwem kardynała Aleksandra Kakowskiego, zaś homilię wygłosił ks. prałat Antoni Szlagowski. Po nabożeństwie trumnę przewieziono na Plac Saski, a następnie umieszczono tuż przy miejscu spoczynku. Punktualnie o 13 ciało Nieznanego Żołnierza złożono do Grobu. Wraz z nim do dołu trafiło 14 urn z ziemią z pozostałych 14 pobojowisk, srebrny wieniec prezydencki, całun z wizerunkiem orła białego oraz akt erekcyjny o następującej treści:

Naród i rząd Najjaśniejszej Rzeczypospolitej Polskiej z jej prezydentem Stanisławem Wojciechowskim na czele, przy udziale przedstawicieli izb ustawodawczych, duchowieństwa wszech wyznań, wojska, władz państwowych i samorządowych, stowarzyszeń społecznych i licznych tłumów ludu złożył w grobowcu na placu Saskim w stołecznym mieście Warszawie wzniesionym, wydobyte ze wskazanego losem pobojowiska lwowskiego zwłoki żołnierza polskiego, który poległ za Ojczyznę, składając w ten sposób wspólny hołd tysiącom bohaterów, którzy w ciągu stutrzydziestoletniej walki o wolność legli na polu chwały za sprawę narodu.

Temu wydarzeniu towarzyszyło bicie dzwonów. Jednak minutę później w Warszawie zapanowała całkowita cisza przerwana następnie salwą składającą się z 24 wystrzałów armatnich.

Lata późniejsze

Grób Nieznanego Żołnierza to do dziś jedno z najważniejszych miejsc na patriotycznej mapie Polski. To tam organizowanych jest większość uroczystości państwowych z udziałem najważniejszych osób w państwie. Jednak lata II wojny światowej przyniosły zagrożenie dla tego miejsca. W roku 1944 pod upadku powstania warszawskiego Niemcy przystąpili do niszczenia Warszawy. Jednym z ich celów stał się Pałac Saski, który wysadzono 28 grudnia. Kolumnada pałacu przetrwała jednak eksplozję. Niszczenie pozostałości pałacu wznowiono dzień później, ale mimo tego Płyta Grobu Nieznanego Żołnierza przetrwała. W następnych dekadach kolumnadę i grób odnawiano i modernizowano, a wokół niego dowieszano nowe tablice z miejscami bitew polskich żołnierzy. I tak, po upływie ponad 100 lat, Grób Nieznanego Żołnierza wciąż pozostaje jednym z tych miejsc w kraju, które zna niemal każdy Polak.

Piotr Bosko