Jałtańskie półprawdy

O konferencji w Jałcie powiedziano dużo. O konferencji w Jałcie istnieje wiele opowieści. Konferencji w Jałcie do dziś towarzyszą różne emocje. O konferencji w Jałcie krąży również wiele mitów i półprawd.

Pytając jednak o to, co wydarzyło się na Krymie w lutym 1945 r. usłyszymy przede wszystkim o „zdradzie Polski przez zachodnich aliantów”. I nie da się ukryć, że Polska została potraktowana przez sojuszników jedynie jako karta przetargowa. Tylko ile wspólnego z tym miała sama Jałta?

Najpierw Teheran

Do pierwszego spotkania tzw. Wielkiej Trójki, czyli przywódców Wielkiej Brytanii, USA i ZSRS doszło w dniach 28 listopada-1 grudnia 1943 r. w Teheranie. Podjęto wówczas szereg decyzji istotnych dla dalszego przebiegu i zakończenia wojny przeciwko Niemcom. Wśród najważniejszych postanowień znalazły się:

• walka przeciwko Niemcom do momentu ich bezwarunkowej kapitulacji, wykluczająca jednocześnie podpisanie separatystycznego pokoju z Berlinem przez którąkolwiek ze stron;
• utworzenie drugiego frontu w Europie (konkretnie we Francji) przez USA i Wielką Brytanię oraz rezygnacja z alianckiej inwazji na Bałkanach;
• wycofanie wsparcia dla czetników w Jugosławii, a poparcie komunistycznej partyzantki Josipa Broz Tity;
• podział pokonanych Niemiec na strefy okupacyjne.

Na podstawie tych kilku postanowień nie widać nic niepokojącego z perspektywy polskiej. I świetnie pasowałoby to do powszechnego wyobrażenia, że wszystko co najgorsze i dotyczące Polski postanowiono dopiero w lutym 1945 r. na Krymie podczas drugiego spotkania Wielkiej Trójki. Prawda jest jednak taka, że jałtańskie decyzje dotyczące Polski były jedynie POTWIERDZENIEM tego, co uzgodniono w Iranie. Zobaczmy więc jakie jeszcze decyzje, tym razem dotyczące naszego kraju, podjęto na przełomie listopada i grudnia 1943 r.:

• Europa została podzielona na strefy operacyjne wojsk alianckich, a Polska trafiła do strefy operacyjnej Armii Czerwonej;
• ustalono nowy przebieg wschodniej granicy Polski, która miała odtąd przebiegać mniej więcej wzdłuż tzw. linii Curzona (oznaczało to utratę Ziem Wschodnich);
• sowiecka strefa okupacyjna Niemiec miała graniczyć z Polską (co oznaczało po prostu, że Polska znajdzie się w sowieckiej strefie operacyjnej, czyli było to potwierdzenie punktu pierwszego z tej listy);

A więc to właśnie w Teheranie podjęto większość decyzji, które określa się mianem „zdrady jałtańskiej”. Dlaczego więc to Jałta stała się symbolem? Dlatego, że ze względu na wybory prezydenckie w USA, zaplanowane na listopad 1944 r., ubiegający się o reelekcję Franklin Delano Roosevelt zaapelował o utajnienie postanowień dotyczących Polski. Liczył bowiem na poparcie amerykańskiej Polonii. Wyjawienie decyzji podjętych w Teheranie mogłoby poważnie naruszyć to poparcie.

A więc Jałta

4 lutego 1945 r. w Pałacu Liwadyjskim na przedmieściach Jałty rozpoczęło się spotkanie Roosevelta, Churchilla i Stalina. Krym, w tym miejsce obrad, były całkowicie zniszczone. Z tego powodu wszystko co potrzebne, w tym meble, dostarczono z Moskwy.

Istotne jest to z jakiej pozycji wyjściowej rozmowy rozpoczynali trzej zainteresowani.

Stalin był u siebie, był gospodarzem całej konferencji. Ponadto jego pozycja wynikająca z działań militarnych była naprawdę silna, gdyż w momencie konferencji Armia Czerwona znajdowała się już po zachodniej stronie Wisły i zmierzała na Berlin.

Roosevelt – schorowany i potrzebujący ciągłej opieki zgadzał się z wieloma propozycjami, które składał Stalin. Jak się wkrótce okazało, były to ostatnie miesiące jego życia.

Churchill – choć wiedział, jakie są zamiary Stalina, to niewiele mógł zdziałać. Po pierwsze, wiedział, że to przede wszystkim Związek Sowiecki rozdaje karty, a po drugie – Roosevelt sprzyjał dyktatorowi ZSRS. W tej sytuacji brytyjski premier nawet jakby bardzo chciał, to nie był w stanie postawić na swoim.

Jak już wspomniano wyżej, w Jałcie potwierdzono ustalenia z Teheranu dotyczące Polski, jednak nieco je wzbogacając i precyzując. Oto one:

• utrata ziem wschodnich przez Polskę miała być zrekompensowana poprzez przyłączenie poniemieckich ziem na zachodzie i północy;
• w Polsce miał powstać Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej składający się zarówno z komunistów tworzących w Warszawie Rząd Tymczasowy Rzeczpospolitej Polskiej oraz polityków emigracyjnych i powiązanych z Rządem RP na Uchodźstwie;
• uznanie legalności działań NKWD na tyłach Armii Czerwonej na terytorium Polski (oznaczało to przyzwolenie na siłowe wprowadzenie sowieckiej władzy nad Wisłą).

Następnym krokiem była konferencja poczdamska z lipca i sierpnia 1945 roku. Jednak skład obradujących uległ zdecydowanym zmianom. W miejsce zmarłego Roosevelta pojawił się nowy prezydent USA Harry Truman. W czasie obrad Winstona Churchilla zastąpił Clement Attlee, który wymienił go w tym czasie na stanowisku brytyjskiego premiera. Do zmian nie doszło jedynie z ramienia ZSRS, reprezentowanego oczywiście przez Stalina. Jednak Poczdam to już zupełnie inna historia.

Piotr Bosko