Udziałem Bronisława Piłsudskiego, starszego o rok brata Marszałka, był tragiczny los zesłańca, a przy tym niebywale bogaty dorobek etnograficzny i pasja społecznikowska. Zyskał ogromne uznanie jako badacz kultury tubylczych ludów Sachalina i Hokkaido. Dzięki nowoczesnym na owe czasy środkom technicznym jak: aparat fotograficzny, kamera filmowa i fonograf Edisona zrobił około 300 zdjęć i 30 nagrań na wałkach woskowych. Na jego dorobek złożyły się też m.in. zapiski dotyczące Ajnów liczące blisko 1900 stron. Do dziś stanowią bezcenny materiał dla antropologów kultury.

Bronisław Piłsudski urodził się 2 listopada 1866 r. w Zułowie. Naukę rozpoczętą w gimnazjum w Wilnie, gdzie razem z bratem Józefem organizował kółko samokształceniowe „Spójnia”, kontynuował w Sankt Petersburgu. Tam zdał maturę i na uniwersytecie rozpoczął studia prawnicze. Oskarżony o udział (we współpracy z terrorystyczną frakcją „Narodnej Woli”) w przygotowaniach do zamachu na cara Aleksandra III, został aresztowany i osadzony w Twierdzy Pietropawłowskiej. Dwudziestolatka skazano na karę śmierci, którą – dzięki wstawiennictwu ojca – zamieniono na 15 lat katorgi. Więźnia przetransportowano pociągiem do Odessy, skąd statkiem parowym popłynął przez Kanał Sueski i Morze Japońskie do Aleksandrowska Sachalińskiego. Miejscem zesłania był bowiem odległy Sachalin, wyspa na Oceanie Spokojnym. Tam, w osadzie Rykowskoje, początkowo, jak inni katorżnicy, ciężko pracował fizycznie: karczował las, wykonywał roboty budowlane i ciesielskie, zajmował się bydłem. Z czasem, dzięki umiejętności czytania i pisania, przeznaczono go do lżejszych prac: został nauczycielem i pisarzem w kancelarii okręgowego Zarządu Policji. Prowadził też na polecenie władz obserwacje klimatologiczne oraz badania botaniczne.

Na zesłaniu, z dala od bliskich, z dala od kraju, nie poddał się. Znalazł w sobie dość siły, by realizować swoje pasje poznawcze i zająć się działalnością badawczą. Zainteresował się ludnością autochtoniczną: Gilakami (Niwchami), Orokami i Ajnami. Rozpoczął systematyczne studia nad ich językiem i kulturą. Ale też ich leczył, uczył, pomagał załatwiać sprawy urzędowe, organizował szkoły, prowadził odczyty. Sam poznawał ich języki, co później posłużyło mu do sporządzenia ich słowników. Zyskał szacunek i sympatię zarówno tubylców, jak i miejscowej administracji. Zabiegał o polepszenie bytu ludności autochtonicznej. Na zlecenie gubernatora opracował „Projekt zasad bytu i zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin” zawierający postulat samorządności. Zebrał materiały etnograficzne dla nowo powstałego muzeum w Aleksandrowsku. Spędził też kilka lat we Władywostoku, gdzie początkowo był kustoszem Muzeum Towarzystwa Badań Regionu Nadamurskiego, a następnie dyrektorem placówki. Przygotował kolekcję na Wystawę Etnograficzną w Paryżu w 1900 r., nagrodzoną srebrnym medalem. Badał również życie Ajnów na japońskiej wyspie Hokkaido w ramach ekspedycji Wacława Sieroszewskiego, odbywającej się pod auspicjami Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Powrócił na Sachalin, by kontynuować badania nad Ajnami. Zamieszkał w wiosce Ai na wschodnim wybrzeżu wyspy. Tam poznał Ajnuskę Ciusammę, z którą później miał syna Sukezo i córkę Kiyo. Wojna rosyjsko-japońska i rewolucja 1905 r. stwarzały dla niego zagrożenie, ale też szansę na wyjazd z Rosji. Postanowił opuścić Sachalin. Rodzina Ciusammy nie wyraziła zgody, by towarzyszyli mu jego ciężarna żona i mały synek. Nigdy już ich nie zobaczył. Jego potomkowie obecnie mieszkają w Japonii. Zebrane przez niego obiekty kultury materialnej w zdecydowanej większości pozostają w zbiorach rosyjskich, m.in. w Muzeum Antropologii i Etnografii – Kunstkamera oraz w Muzeum Etnograficznym w Petersburgu, a także w muzeach w Jużno-Sachalińsku i we Władywostoku.

Do kraju Bronisław Piłsudski przedostał się okrężną drogą przez Japonię i Stany Zjednoczone. Tym samym rozpoczął nowy etap swojej życiowej wędrówki. Pod koniec 1906 r., po niemal 20 latach zsyłki, znalazł się w Krakowie. Pomocy finansowej i duchowego wsparcia udzielił mu brat Józef. Były katorżnik próbował odnaleźć się w nowej rzeczywistości, podróżował po Europie, sporo pisał, opublikował swoją najważniejszą książkę: „Materials for the Study of the Ainu Language and Culture” (Kraków 1912). Na pewien czas osiadł w Zakopanem. Zafascynowany kulturą ludową Podhala i sąsiednich krain, Spisza i Orawy, zaczął prowadzić badania terenowe. Zebrane i opracowane przez niego eksponaty znacznie wzbogaciły zbiory Muzeum Tatrzańskiego. Aktywnie działał w Towarzystwie Tatrzańskim, zorganizował w nim Sekcję Ludoznawczą i został jej przewodniczącym. Był inicjatorem i głównym redaktorem pierwszego tomu „Rocznika Podhalańskiego”.

Gdy wybuchła I wojna światowa, jako poddany rosyjski musiał opuścić Galicję. Nie poszedł w ślady brata, zdecydował się na emigrację i udał do neutralnej Szwajcarii. Nie pozostał bezczynny. Zaangażował się w działalność polityczną i społeczną. Stanął na czele Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny na Litwie. Zajmował się działalnością charytatywną, doprowadził do wydania „Encyklopedii polskiej”, wykładał. Następnie wyjechał do Francji i pracował na rzecz Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu. Utonął w Sekwanie 17 maja 1918 r. Wedle najbardziej prawdopodobnej wersji popełnił samobójstwo, pogrążony w głębokiej depresji rzucił się do rzeki. Pochowany został na Cmentarzu Polskim w Montmorency. W 2000 r. urna z ziemią z jego grobu została złożona na Starym Cmentarzu na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem. Wzniesiono tam symboliczną mogiłę „króla Ajnów”, jak nazywano byłego katorżnika.

Ewa Ziółkowska