Gdy w końcu lat 90. powstawał projekt, mającego stanąć w stolicy Republiki Sacha pomnika ku czci polskich zesłańców – wybitnych badaczy ziemi jakuckiej było oczywiste, że wśród upamiętnianych postaci nie może zabraknąć Edwarda Piekarskiego. Był on jednym z tych Polaków, którzy –  podobnie jak Aleksander Czekanowski, Jan Czerski, Wacław Sieroszewski i wielu innych – miejsce odbywania kary uczynili terenem pogłębionych prac badawczych. Piekarski położył fundamenty pod naukową jakutologię. Stworzył 13–tomowy „Słownik języka jakuckiego”, któremu poświęcił ponad 50 lat życia.

Edward Piekarski przyszedł na świat 26 października 1858 r. w folwarku Piotrowicze na Mińszczyźnie. Studiował w Instytucie Weterynaryjnym w Charkowie. Udział w rozruchach studenckich przypłacił wydaleniem z uczelni i wyrokiem skazującym na zesłanie do guberni archangielskiej. Nigdy tam nie trafił, udało mu się zmylić policyjne tropy. Jako członek stowarzyszenia „Ziemia i Wola”, pod przybranym nazwiskiem, prowadził działalność agitacyjną. Aresztowano go w Moskwie, gdzie przez pewien czas się ukrywał, i osadzono w więzieniu na Butyrkach. W wyniku wielomiesięcznego śledztwa skazano go za działalność rewolucyjną na 15 lat katorgi i pozbawienie praw obywatelskich. Karę tę zamieniono na bezterminowe zesłanie do północno-wschodniej Syberii, do Jakucji. W krainie wiecznej zmarzliny spędził 24 lata życia.

Trafił do ułusu oddalonego o 250 km od Jakucka. Początkowo umieszczono go w jurcie należącej do wiejskiej gromady, potem otrzymał kawałek ziemi, na której zbudował własną jurtę. Prowadził gospodarstwo, zajmował się uprawą roli, hodowlą zwierząt. Mieszkał z Jakutką, która uczyła go języka. Z czasem dla własnych potrzeb opracował dwa niewielkie słowniczki: jakucko-rosyjski i rosyjsko-jakucki. Stopniowo systematyzował stale uzupełnianą wiedzę. Nawiązał kontakt z Jakuckim Komitetem Statystycznym Wschodniosyberyjskim oraz Oddziałem Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, który zaproponował mu wydanie słownika. Pierwsza redakcja była gotowa już w 1889 r. W latach 1894–1896 wziął udział w ekspedycji Innokientija Sibiriakowa, badającej język i folklor Jakutów. Opracowany przez Piekarskiego pierwszy zeszyt słownika języka jakuckiego został wydany jako jeden z tomów prac ekspedycji w 1899 r.

W końcu 1899 r. pozwolono mu na przeniesienie się do Jakucka, gdzie został etatowym pracownikiem zarządu okręgu. W 1903 r. uczestniczył w Nelkan-Ajańskiej ekspedycji, w trakcie której prowadził badania nad Tunguzami, dokonał ich spisu, a także gromadził eksponaty etnograficzne dla Muzeum Rosyjskiego w Petersburgu. W tym okresie wydał mały słownik rosyjsko-jakucki. W 1904 r. ożenił się z Heleną Kugajewską, córką wysokiego miejscowego urzędnika o polskich korzeniach.

Dzięki wstawiennictwu Akademii Nauk w Petersburgu zainteresowanej jego pracami lingwistycznymi, otrzymał zgodę na zamieszkanie w stolicy imperium. W latach 1905–1910 zatrudniony był w Muzeum Rosyjskim, gdzie zajmował się katalogowaniem zbiorów etnograficznych. Następnie podjął pracę kustosza w Muzeum Antropologii i Etnografii – Kunstkamerze. Został wybrany na sekretarza Sekcji Etnograficznej Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Równocześnie pracował nad słownikiem języka jakuckiego, publikowanego w latach 1907–1930, zawierającego około 38 tysięcy wyrazów, liczącego ponad 2 tysiące stron. Była to również swego rodzaju encyklopedia kultury ludowej Jakutów. Poza tym Piekarski był autorem licznych rozpraw i artykułów dotyczących kultury Jakutów, w tym antologii folkloru. W uznaniu jego naukowych osiągnięć odznaczono go złotymi medalami Akademii Nauk i Towarzystwa Geograficznego. W roku 1927 został członkiem korespondentem Akademii Nauk ZSRR, a cztery lata później jej członkiem honorowym. Nie mając kierunkowego wykształcenia, wydał szereg prac z dziedziny etnografii, m.in. 3–tomowe opracowanie pt. „Wzory twórczości ludowej Jakutów” (1907–1917).

Piekarski, świadomy swojego pochodzenia, jeszcze przed I wojną światową nawiązał kontakt z nauką polską. W 1928 r. Polskie Towarzystwo Orientalistyczne mianowało go członkiem honorowym. Swoje liczne prace drukował w „Roczniku Orientalistycznym” wyłącznie w języku polskim. Do niepodległej Polski nie wyjechał, po części dlatego, że jego ziemia rodzinna pozostawała w granicach ZSRR, ale przede wszystkim ze względu na prace nad słownikiem, którego wydanie chciał osobiście nadzorować. Jako lingwista i etnograf do dziś jest w Jakucji znany i ceniony. Młodzież uczy się o nim w szkołach. Jurta, w której mieszkał przez 18 lat, stanowi obiekt muzealny.

Uczony zmarł 29 czerwca 1934 r. w Leningradzie, wszystkie zebrane przez niego materiały zostały przekazane Akademii Nauk ZSRR. Spoczął na jednym z najstarszych cmentarzy Sankt Petersburga, Smoleńskim Cmentarzu Luterańskim.

Pomnik w Jakucku stanął w 2001 r. staraniem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa z Warszawy, przy współudziale finansowym władz Republiki Sacha. Edwardowi Piekarskiemu poświęcono oddzielny głaz z inskrypcją. Jednak tego pomnika już nie ma, został zdemontowany w 2023 r.

Ewa Ziółkowska